Deporte Educación

O desarollo psicomotor desde un punto de vista psicodinámico

As funcións do movemento corporal constitúen unha gran ferramenta psicoterapéutica e pedagóxica de suma importancia tanto na vida cotiá como na práctica deportiva xa sexa a nivel de base como a nivel profesional. A psicomotricidade forma parte de dous conceptos que conflúen: a neurología e a psicoloxía

Desde a perspectiva neurológica faise referencia a tres sistemas:

  • O sistema piramidal, regulador do movemento voluntario
  • O sistema extrapiramidal que regula a actividade automatizada
  • O sistema cerebeloso, regulador do equilibrio interno.

Desde a psicoloxía, o movemento corporal é considerado como unha forma expresiva e de comunicación que permite un contacto co exterior, acomodándonos e actuando sobre ese mundo exterior. Este movemento articúlase por tres factores.

  • A afectividad.
  • A linguaxe.
  • A intelixencia.

Temos que ter en conta a evolución e cambio que se produce ao longo do tempo na nosa psicomotricidade debido a unha xénese e maduración que van pasando por diversas etapas.

Os elementos fundamentais da psicomotricidade son:

Ton muscular: evoluciona ao longo de toda a vida, pero os primeiros meses son de impotante relevancia.
Harmonía cinética: encandenar os movementos gestuales ou motores no tempo e o espazo.
O termo psicomotricidade foi acuñado por primeira vez por

Ernest Dupré enunciou as primeiras leis psicomotrices relacionando o desenvolvemento motor coa intelixencia e a afectividad.

Outros autores han ir dando forma ao concepto:

Jean Piaget: o movemento e acción como orixe do desenvolvemento da intelixencia.

Henri Wallon: sinalou a importancia da función tónica na comunicación e as emocións.

Sigmud Freud: o corpo é o lugar onde se manifestan as pulsións inconscientes e os síntomas, tradución dunha conflitividade psíquica.

Julian de Ajuriaguerra instituye a psicomotricidade como unha práctica orixinal e específica. Afirma que os síntomas corporais permiten chegar ao núcleo do problema, que se sitúa normalmente no control tónico-emocional, orixe da relación.

Ajuriaguerra define os conceptos da psicomotricidade actual:

  • Coordinación estática
  • Dinámica e óculo-manual
  • Organización espacial e temporal
  • Estructuración do esquema corporal
  • Afirmación da lateralidad
  • Dominio tónico

Etapas do desenvolvemento psicomotor

  1. Psicomotricidade da primeira infancia (0-3 anos)
  2. Fases do esquema corporal
    1. Percepción do propio corpo (3-7 anos)
    2. Representación e coñecemento do propio corpo (7-12 anos)

1. Psicomotricidade da primeira infancia (0-3 anos)

Esta etapa pódese dividir en tres subetapas ou estadio sucesivos.

Subestadio reflicto | Estadio Impulsivo

O primeiro é chamado por Wallon como estadio impulsivo ou nivel reflicto segundo Piaget. En todo caso, caracterízase polo predominio das sensacións interoceptivas e propioceptivas. Desaparecen os reflexos arcaicos e aparecen os reflexos aprendidos ou condicionados, ligados ás necesidades vitais alimenticias e posturales do bebé.

Subestadio emotivo

Cara ao seis meses aparece un subestadio emotivo, chamado así por Wallon. Predomina unha función tónica que organiza os sistemas interoceptivos e propioceptivos. Aquí sitúase a orixe das primeiras emocións e dá lugar ao diálogo tónico bebé-nai como primeira forma de comunicación humana.

Subestadio sensoriomotor | Estadio do espello

Posteriormente atopamos o estadio sensoriomotor, denominado así por Piaget. Prolóngase até o final do segundo ano e caracterízase pola aparición e desenvolvemento da actividade psicomotriz. Esta actividade desenvólvese en dúas direccións:

  • Exploración do espazo e manipulación de obxectos
  • Actividade tónico postural.

Funcións importantes que se desenvolven nesta época son a prensión, o autodesplazamiento (gateo, marcha e a carreira) e o paso do espazo próximo ao espazo locomotor.

Segundo Jacques Lacan e o seu psiconanálisis, atopamos nesta fase o desenvolvemento do estadio do espello, como experiencia decisiva para o recoñecemento do propio corpo, a integración da imaxe corporal e o encontro co desexo do outro.

Para Piaget, é a época da intelixencia sensoriomotriz. O neno realiza actos cunha certa lóxica práctica, imita xestos e expresións que podemos considerar como un preámbulo da representación.

Subestadio proyectivo

Aparece durante o segundo ano e prolóngase durante o terceiro. A actividade pasa de ser sensoriomotriz a ideomotriz. As imaxes mentais son proxectadas en actos. O tipo de actividade máis utilizado é o da imitación de xestos e actitudes, desenvolvendo así a capacidade representativa. Perfecciónase a marcha e a carreira, o equilibrio dinámico e o control postural.

Con este estadio péchase a etapa da experiencia do corpo vivido, que podemos considerar como o primeiro esbozo do esquema corporal.

2. Fases do esquema corporal (3-12 anos)

As dúas seguintes fases podémolas encadrar dentro das fases do desenvolvemento do esquema corporal.

O esquema corporal é a percepción consciente e inconsciente así como o coñecemento e a representación do propio corpo.

A adecuada construción do esquema corporal depende de catro factores:

  1. O desenvolvemento motor global e a adecuada organización dos niveis motor, sensorial e perceptivo.
  2. O investimento afectivo do propio corpo.
  3. A función ideatoria.
  4. A integridade e maduración dos centros nerviosos.

Ajuriagerra, en 1970, distingue tres etapas na construción do esquema corporal:

Etapa de corpo vivido (0-3 anos)
Etapa da discriminación perceptiva (3-7 anos)
Etapa da representación mental e do coñecemento do propio corpo
Discriminación perceptiva

O perfeccionamento dunha motricidad é esencialmente lúdica e pracenteira. Nela o corpo do neno preséntase tamén como emisor do xogo simbólico na medida que representa con xestos os obxectos e as accións das persoas.

A evolución da percepción do propio corpo vai cara a unha discriminación das diferentes partes do mesmo, dentro da noción de unidade corporal como estrutura global. Esta percepción dáse mediante a asociación de datos visuais e kinestésicos, e mediante a verbalización das diferentes partes do corpo que favorece a representación mental. É cara ao seis anos cando o neno pode ter xa unha boa representación topológica do seu corpo e os seus partes.

O espazo orientado xestase no propio corpo, organizándose a partir del, os eixos de referencia. O tronco e as pernas materializan a vertical; os brazos estendidos, a horizontal. A partir destes eixos oriéntase a dereita e a esquerda, o diante e o detrás. O neno de 6-7 anos ha interiorizado o eixo corporal e pode proxectar esta orientación corporal cara ao exterior. Adquírese a lateralización definitiva co consecuente predominio lateral da dereita ou a esquerda.

A representación mental do propio corpo é posible grazas a unha dobre imaxe corporal:

O esquema postural, que representa a estabilidade estática.
A imaxe dinámica correspondente ao esquema en acción.
O neno de 7-8 anos pode situarse en referencia aos obxectos e situar estes uns en relación con outros. Ademais, a representación simbólica permite operacións espaciais representadas sobre un espazo virtual.

O tempo máis significativo da formación chega sobre os doce anos. O neno, xa no seu preadolescencia, pode integrar os datos do vivido cos datos perceptivos e cognitivos, condición necesaria para a unidade afectiva e intelectual da persoa. A súa propia imaxe xa é rica en detalles.

Sobre el autor

Iván Pico

Graduado en Psicología (UNED). Nº Colegiado G-5480. Diplomado en Ciencias Empresariales (USC). Máster en Psicología del Trabajo y las Organizaciones. (INESEM). Máster Universitario Oficial en Orientación Profesional (UNED). Posgrado en Neuromarketing (Universidad Camilo José Cela). Técnico Deportivo Nivel II, fútbol sala (RFEF). Especialista en Psicología Aplicada al Deporte. Etc, etc...
Ver Página personal de Linkedin para información adicional o en la sección ¿Quién soy de la web? :)

Comentar

Click aquí para dejar un comentario

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.